Cesta: Muzeum / Prohlídka muzea / Valašská dědina / Jazykové verze VD / Polsky VD


Wołoska wioska

Wołoska wioska zajmuje powierzchniowo największy obszar w muzeum. Posiadłości gospodarskie, wiatrak, kuźnia, studnie, dzwonnica i ogródki umieszczone są na terenie, który swym rozczłonkowaniem, drogami i skupiskami drzew przypomina wiele wsi na Wołoszczyźnie Morawskiej. Budowę wioski rozpoczęto w 1962 r. z zamiarem uskutecznienia idei ocalenia tradycyjnych domów z bali, budynków gospodarczych i innych, zagrożonych w swoim oryginalnym środowisku. Następnie, muzeum zostało uzupełnione o kolejne elementy, w celu rekonstrukcji ich pierwotnego historycznego środowiska, na podstawie badań naukowych. W pierwszej kolejności obiekty były pozyskiwane z morawskiej części łuku karpackiego – Wołoszczyzny Morawskiej, gdzie dzięki wielu pokoleniom, wytworzyła się specyficzna kultura, mająca wspólne elementy z kulturą innych krajów leżących w Karpatach. Zabudowa gospodarcza jest wzbogacona o tradycyjną hodowlę owiec rasy wołoskiej, bydła rogatego i drobiu, oraz o uprawę lokalnych odmian drzew owocowych czy poletka z tradycyjnymi uprawami rolnymi. Zwiedzając cały obszar muzealnej wioski można, przynajmniej na chwilę, cofnąć się do czasów, kiedy tutejszym mieszkańcom, którzy pomimo trudów życia, obcowali w harmonii z przyrodą, w poszanowaniu praw natury, która przez cały rok dawała im to, co najpotrzebniejsze do życia.

Wołoszczyzna Morawska to region rozciągający się wzdłuż granicy państwa i odznaczający się wyjątkowym dziedzictwem kultury ludowej. Swój niepowtarzalny charakter region zawdzięcza warunkom przyrodniczym, historii osadnictwa, pasterstwa, gospodarowaniu na mało urodzajnej ziemi i wykorzystywaniu leśnego bogactwa. Także język tutejszych mieszkańców znacznie różni się od języka literackiego czy języka innych okolicznych obszarów.

Charakterystyczną cechą gospodarki na Wołoszczyźnie Morawskiej było wykorzystywanie nieużytków do sezonowego wypasu mniejszego bydła (owiec i kóz) – tzw. gospodarka szałaśnicza. Ten sposób hodowli przynieśli pasterze rogacizny napływający od XV wieku do Beskidów i Jaworników z terenów dzisiejszej Słowacji i Polski. Osiedlali wyżej położone, pierwotnie zalesione tereny, a ich wędrówka zwana kolonizacją wołoską, tutaj się zakończyła. Na nowych miejscach stopniowo zasymilowali się z miejscową ludnością, która już od XIII wieku, zamieszkiwała niżej położone tereny w pobliżu rzek. Napływowi osadnicy hodowali w wysoko w górach owce i kozy w szałaśniczy sposób: od wiosny do późnej jesieni wypasali je na porębach, żyli w sezonowych domostwach - kolibach, przerabiali owcze mleko na ser i inne produkty. Pasterze osiedlający wyżej wymienione tereny nazywani byli Wołochami – stąd też pochodzi nazwa całego regionu – Wołoszczyzna Morawska.

Największy rozkwit wypasu owiec przez juhasów nastał w XVII i XVIII wieku. Każda górska wioska liczyła nawet kilkaset owiec i około dziesięciu juhasów. Wraz z wprowadzeniem zarządzania gospodarką leśną w pierwszej połowie XIX wieku i konkurencją zagranicznej wełny wysokiej jakości oraz nowego materiału – bawełny, ten sposób gospodarki zaczął upadać.

W wołoskiej wiosce możemy wyróżnić trzy typy gospodarki szałaśniczej.

O pierwszym typie gospodarki świadczy koliba z Černé hory (Czarnej Góry) koło Radhoště (Radhoszcza). W przeszłości, w okolicach Radhoště, było 16 dużych szałasów, każdy liczył około 400 owiec.

Koliba służyła do tego celu jeszcze w latach 50-tych XX wieku. Obecnie służy do pokazowego wyrobu owczego sera.

Pozostałe dwa typy gospodarki to tzw. bacówka z Karolinky - Rákošového i koliba na „płozach". Bacówka była wspólnym sezonowym gospodarstwem dla czterech rodzin, wcześniej spokrewnionych. Dbali o owce, krowy i górskie poletko. Koliba na „płozach" pochodzi z południowej Wołoszczyzny Morawskiej, z gminy Nedašov, leżącej u stóp Bílých Karpat. Przewożona była, również w ciagu lata, z miejsca na miejsce, w zależności, na którym obszarze stała koszara (zagroda) z owcami. W całej południowej Wołoszczyźnie Morawskiej doszło do ścisłej symbiozy pomiędzy wypasem szałaśniczym a górskim rolnictwem. Koszarowaniem (użyciem gnojowicy) użyźniano pola i łąki, w najwyżej położonych miejscach powyżej osady.

Wołoska wieś była od samego początku społecznie zróżnicowana. Wystawa „Wołoska wioska" pokazuje, jaki był społeczny przekrój mieszkańców w wołoskich wsiach od końca XVIII do połowy XX wieku.

Najbogatszym chłopem był wójt – dziedziczny sołtys, który był przedstawicielem władzy zwierzchniej. Wójtowstwo położone było zazwyczaj najniżej, gdzie bywała najżyźniejsza ziemia. Przykładem domostwa średnio zamożnego górskiego rolnika, jakie były budowane w rożnowskich włościach w drugiej połowie XVIII wieku, jest domostwo górskie z Velkých Karlovic – Miloňova. Za nowoczesny element budowli jest uważana boczna komora mieszkalna obok izby, służąca jako mieszkanie dla osób na utrzymaniu (dożywociu), a kolejnym nowoczesnym elementem domu jest kamienny komin, który po ogłoszeniu przez Józefa II „patentu ogniowego" w 1786 r. na międzyrzeckich posiadłościach, był konsekwentnie wymagany w każdym nowym budynku, także w górach.

Przykładem domostwa najbiedniejszej warstwy społecznej, jaka żyła na wołoskiej wsi, jest chałupa nr 70 z Leskovca koło Vsetína. Ten dom „bezrolnego" chłopa, jest typem domostwa chałupniczego rozpowszechnionego w całych Karpatach zachodnich. Dwuczęściowy dom z miniaturową izbą i sienią dawał do dyspozycji jedynie 5,5 m2 powierzchni mieszkalnej, ponieważ jedną trzecią zajmował piec. Takie chałupy budowano na skrajach wsi, na mniej wartościowym gruncie.

W ramach projektu uhonorowanego grantem „Muzeum w przyrodzie a kultura ludowa, w nowych formach prezentacji dziedzictwa kulturowego" na terenie Wołoszczyzny Morawskiej dochodzi do przeniesienia niektórych już istniejących obiektów oraz do budowy nowych obiektów architektury ludowej.

Przeniesienie domu nr 60 z Nového Hrozenkova, zamyka roboczy całokształt wystawy „Wołoskiej wioski" tzw. „tarasem z Hrozenkova". Umieszczenie obiektu, jako część wiejskiej zabudowy przedstawia społeczne i gospodarcze stosunki panujące na wsi pomiędzy poszczególnymi gospodarstwami oraz krewniaczo-gospodarskimi całościami. Dom i wystawa we wnętrzu tego obiektu, przedstawia domostwo średnio zamożnego rolnika z dodatkowym wytwórstwem domowym (przede wszystkim wyrób płótna i inne). Oryginalny obiekt, który pochodzi z pierwszej połowy XIX wieku i jest jedną z najstarszych form budownictwa w Novym Hrozenkovie, został uratowany przed zniszczeniem i przewieziony do muzeum w latach 70-tych XX wieku. (rys. 1, rys. 2)

Domostwo furmana z Velkých Karlovic – Jezerného było pierwotnie częścią skupiska domostw połączonych więzami pokrewieństwa. Do oryginalnego domostwa furmana należy dom mieszkalny, chlew i stodoła. Po przewiezieniu dom został umieszczony na obecnym miejscu w muzeum. Po przeniesieniu kolejnego domostwa z pierwotnej gromady rodzinnej – chałupy Matocha do Muzeum Wołoskiego, rada naukowa poleciła przemieszczenie domostwa furmana w pobliże chałupy Matocha. Dzięki temu przeniesieniu można zaprezentować udokumentowane historycznie powiązania ekonomiczne i społeczne obu domostw.

Obiekt jest przykładem średniego domostwa górskiego leżącego na uboczu, gdzie gospodarz wykonywał dodatkową czynność zarobkową – „furmaństwo" (powoźnictwo). Wołoscy furmani rozwozili wyroby tkackie, drewno, gont i różne produkty rolne (bryndzę, powidła śliwkowe) aż do Budapesztu, Brna, Wiednia, a z innych stron świata przywozili przede wszystkim sól, która była niezbędna przy hodowli owiec. (rys. 3)

Na terenie „Wołoskiej wioski" znajduje się ewangelicki kościół. Mowa tu o rekonstrukcji pierwotnego budynku z bali, wybudowanego na podstawie przepisu prawnego „Patentu tolerancyjnego" (1781 r.), umożliwiającego praktykowanie wyznań innych niż katolickie na ziemiach czeskich. Prosta halowa konstrukcja z półszczytowym dachem, brak wieży z dzwonami, wyposażenie wykonane ręcznie, wykorzystanie tanich materiałów budowlanych i samo umieszczenie na skraju wioski reprezentuje w naszym muzeum architekturę sakralną, której realizacja była ograniczona szeregiem zakazów. Kościół, który w Huslenkách był miejscem modlitw od 1786 r., musiał zostać zburzony ze względu na zły stan techniczny już pod koniec XIX wieku. Mimo to jego budowla dokumentuje bogactwo życia religijnego, którego doczekały się liczne gminy ewangelickie na Wołoszczyźnie Morawskiej po setkach lat utrapień. (rys. 4)

Szkoła wiejska z Velkých Karlovic – Miloňova reprezentuje typ budynku publicznego, w którego kształcie i formie przejawiło się nie tylko tradycyjne budownictwo ludowe, ale także nowsze zwyczaje i zasady dot. budynków publicznych, kiedy to dokumentacja i zarys architektoniczny musiały być zatwierdzone przez odpowiednie urzędy. Na dachu umieszczona jest mała dzwonnica w celu sygnalizacji dźwiękowej – dzwonienie poranne, południowe, wieczorne oraz na wyjątkowe wydarzenia. Obiekt poszerza tematykę wystaw na terenie wiejskiej zabudowy „Wołoskiej wioski" o budynek publiczny jednoklasowej szkoły wiejskiej włącznie z ukazaniem warunków życia nauczycieli w tamtych czasach. Miejsce nauki jest wykorzystywane na klasyczną muzealną ekspozycję z możliwością wykorzystania pomieszczenia na specjalne godziny lekcyjne dokumentujące realia nauki szkolnej pod koniec XIX i na początku XX wieku. (rys. 5, rys. 6)

Oryginalny projekt domu z bali z końca lat XIX wieku nie zachował się. Budowla jest naukową rekonstrukcją wiejskiej szkoły z końca XIX wieku, na podstawie zachowanej dokumentacji technicznej.

Grupa budynków – gminna gospoda, sklep z ubojnią i chłodnią jest naukową rekonstrukcją nietypowej wiejskiej jednostki gospodarskiej – gospody z dodatkowo prowadzonym sklepem i ubojnią. Dom z bali ze Zděchova, pochodzący z pierwszej połowy XIX wieku został przystosowany do przedsiębiorczej działalności właściciela – prowadzenia gospody, uzupełnionej w późniejszym czasie o kupiecki kram. Organizacja obiektu różni się od innych budowli we wsi. Odpowiada przede wszystkim specyficznym potrzebom właścicieli – większe zaplecze gospodarcze (stodoła i chlewy), mniejsza część jest przeznaczona na działalność rolniczą, która przeważała u większości mieszkańców wioski. Do grupy wspomnianych budowli należy też kamienna chłodnia w kształcie prostokąta. ( rys. 7)

Wystawy we wnętrzach obiektów przedstawiają życie mieszkańców Wołoszczyzny Morawskiej od końca XVIII do połowy XX wieku – bezrolnego, drobnego i średnio zamożnego rolnika oraz bogatego chłopa. Znajdziemy w nich także przykłady domowego wyrobu np. płócien, szmacianych dywanów, sznurków, przetwarzania owczej wełny i lnu, rzemiosła - np. kowalstwa i kołodziejstwa.

Domy mieszkalne uzupełniają budynki gospodarcze – stodoły, chlewy oraz budowle o specjalnym przeznaczeniu, takie jak np. wiatrak, dzwonnica, studnie, komory, piwnice czy suszarnie owoców.

Wołoskie muzeum realizuje przekaz swych założycieli – braci Jarońków, których zamiarem było stworzenie „żywego muzeum" - muzeum, które żyłoby pracą, zwyczajami ludowymi i świętami.

W „Wołoskiej wiosce" co roku ma miejsce szereg imprez kulturowych, będących częścią wołoskiego roku – programy rzemieślnicze, obrzędowe, ożywiające stare technologie lub programy tematyczne dla szkół.

 



Jazykové verze

  • Čeština
  • Deutsch
  • English